De term ervaringsdeskundige hoor je tegenwoordig op veel plaatsen. In de zorg, in organisaties, in beleid en steeds vaker ook in adviesrollen. De term klinkt vanzelfsprekend. Iemand heeft iets meegemaakt en heeft daardoor kennis opgebouwd.
Toch vroeg ik me af of ervaring en deskundigheid automatisch hetzelfde zijn. Misschien niet.
Ervaring is iets anders dan inzicht
Bij die gedachte moest ik opnieuw denken aan Spinoza (zie ook Leren we echt van fouten? Of vaker van succes?). Hij maakte onderscheid tussen ervaring en een dieper begrip van oorzaken en samenhang.
Ervaring is belangrijk. Zonder ervaring ontbreekt vaak een deel van de werkelijkheid. Mensen die iets zelf hebben meegemaakt zien vaak details die anderen ontgaan. Maar ervaring heeft volgens mij ook beperkingen.
Wie vooral uit eigen ervaringen redeneert, kan gemakkelijk conclusies trekken die niet verder reiken dan de eigen situatie.Dat is geen verwijt. Iedereen doet dat in meer of mindere mate. Ik ook vanzelfsprekend.
Wat maakt iemand deskundig?
Deskundigheid uit zich doordat iemand de juiste beslissingen kan nemen. Grote en kleine beslissingen. Bij voorkeur in verschillende situaties. Dit kan worden gevormd door wat iemand heeft meegemaakt, maar juist ook in wat iemand met die ervaringen heeft gedaan.
Heeft iemand patronen leren herkennen? Zijn oorzaken onderzocht? Kan iemand uitleggen waarom iets werkte — of juist niet?Dat zijn misschien minstens zulke belangrijke vragen om in een nieuwe situaties de juiste beslissingen nemen.
Een ervaringsdeskundige weet vaak heel goed hoe iets voelt, welke hindernissen bestaan en welke oplossingen praktisch bruikbaar zijn. Dat is waardevolle kennis. Maar, volgens mij, ontstaat deskundigheid pas echt wanneer die ervaring wordt aangevuld met reflectie.
Dus verder kijken naar wat iemand heeft meegemaakt. Vooral begrijpen wat er gebeurde. Wat was de keten van actie-reactie? En is er volgens sprake van een vaste actie-reactie, of was het een toevallige samenloop?
Diploma's of ervaring?
De afgelopen jaren lijkt er nog iets veranderd te zijn. In sommige discussies ontstaat soms bijna een tegenstelling tussen diploma's en ervaring. Diploma's zouden vooral theorie vertegenwoordigen; echte kennis zou vooral in de praktijk ontstaan.
Ik lees regelmatig dat ervaring daarbij een bijna vanzelfsprekende status krijgt. Alsof het enkele feit dat iemand iets lang heeft gedaan of veel heeft meegemaakt automatisch voldoende is om als deskundig te worden beschouwd.
De 'ervaringsdeskundige' als de nieuwe 'nobele wilde'. Vrij van kaders en wetten, die slechts beperkend zijn. De gediplomeerde als de starre, onhandige, niet-flexibele en niet praktische 'vertrager'. Of dwarsligger, omdat de theorie heilig is.
Ik vraag me af of die tegenstelling behulpzaam is. Een diploma garandeert natuurlijk geen wijsheid. Ik geef het toe. Er zijn genoeg voorbeelden van mensen met indrukwekkende opleidingen en diploma's (nou, dat valt in mijn geval wel mee) die in de praktijk weinig gevoel voor situaties ontwikkelen. Die moeite hebben om snel, intuïtief te reageren. Eerst willen begrijpen hoe 'het' zit, voordat actie wordt ondernomen.
Hett omgekeerde lijkt me ook waar. Veel ervaring is niet automatisch hetzelfde als veel inzicht. Er zijn voldoende 'ezels'. Binnen organisaties zie je soms dat processen jarenlang op dezelfde manier verlopen, simpelweg omdat ze altijd zo zijn gegaan. Of gedaan. Ervaring zonder zelfreflectie blijft echter hangen in routine. En routine kan leiden tot het volgen van altijd dezelfde route. Slechte woordspeling, maar bevat wel een kern van waarheid, volgens mij.
Misschien zit de waarde daarom niet zozeer in diploma's of ervaring afzonderlijk, maar in de combinatie van ervaring, reflectie en het vermogen om eigen aannames te blijven onderzoeken.
Slotgedachte
Misschien is een ervaringsdeskundige niet simpelweg iemand die veel heeft meegemaakt. Misschien is het iemand die ervaringen heeft omgezet in inzicht.
Dat lijkt een klein verschil. Maar het is mogelijk een belangrijk verschil.
Reactie plaatsen
Reacties